Sağlık Bakanlığı Esenlik Hizmetleri Yönetmeliği Taslağı Genişletilmiş Sektörel Değerlendirme, Risk Analizi ve Stratejik Öneriler Raporu

GİRİŞ VE GENEL DEĞERLENDİRME

Sağlık Bakanlığı tarafından hazırlanan “Esenlik Hizmetleri Yönetmeliği Taslağı”; Türkiye’de uzun süredir yasal bir gri alanda ticari varlığını sürdüren wellness, spa, sağlıklı yaşam, diyetisyenlik, psikolojik destek, fizyoterapi ve Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp (GETAT) destek uygulamalarını denetim ve ruhsatlandırma altına almayı amaçlayan kritik bir regülasyon adımıdır.

Sektörel paydaşlar (ASTUDER, TOBB, Kent Konseyi Sağlık Çalışma Grupları ve Hekim Meclisleri) açısından taslak incelendiğinde iki ana damar ortaya çıkmaktadır:

Sektörel ve Turizm Odaklı Perspektif:

Sektörün kurumsallaşması, denetimsiz merdiven altı işletmelerin tek çatı altında toplanarak disipline edilmesi, uluslararası sağlık turizminde “Medical Wellness” ve “Longevity” paketleriyle milyarlarca dolarlık yeni bir pazar yaratılması adına büyük fırsatlar barındırmaktadır.

Hekimlik Pratiği ve Koruyucu Sağlık Perspektifi:

Koruyucu sağlık hizmetlerinin halihazırda kamusal zincirde (ASM, TSM, Sağlıklı Hayat Merkezleri) tanımlı olduğu dikkate alınırsa; “esenlik” gibi ucu açık bir kavram üzerinden sağlığın ticarileşmesi, yetki karmaşası ve tanı/tedavi sınırlarının bulanıklaşması ciddi risk teşkil etmektedir.

Bu rapor; söz konusu iki perspektifin rasyonel bir sentezini sunarak, taslağın iyi niyetli kontrol amacını desteklerken uygulamada doğabilecek tıbbi, hukuki ve ticari suistimalleri engelleyecek nitelikte “Tek ve Düzenli Bir Ortak Görüş Metni” olarak yapılandırılmıştır.

2. TASLAĞIN STRATEJİK GÜÇLÜ YÖNLERİ VE SEKTÖREL FIRSATLAR

Taslağın yasalaşması halinde sektörde standart oluşturacak olumlu başlıklar şunlardır:

Ruhsatlandırma ve Standartizasyon:

Rastgele isimler altında açılan sağlıklı yaşam danışmanlıklarının Sağlık Bakanlığı denetimine ve ruhsatına tabi kılınması.

Tıbbi Emniyet Altyapısı:

Merkez ve ünitelerde acil müdahale odası ve asgari ilaç/ekipman standardı getirilerek danışan güvenliğinin öncelenmesi.

Mesul Müdürlük Zinciri:

İdari ve tıbbi süreçlerin tam zamanlı bir tabip sorumluluğuna verilerek kurumsal bir muhatap oluşturulması.

Sağlık Turizmi Entegrasyonu:

Uluslararası Sağlık Turizmi Yetki Belgesi alınması kaydıyla; yabancı hastalara konaklama tesisleri, yaşlı ve engelli bakım merkezleri bünyesinde kombine paketler (örn: “Diş Tedavisi + Termal/Wellness”, “Erciyes Yüksek İrtifa Kampı + Sporcu Sağlığı/Fizyoterapi”) sunulmasının önünün açılması.

3. RİSKLİ ALANLAR VE ELEŞTİREL PERSPEKTİF

Taslak metin mevcut haliyle yürürlüğe girdiğinde şu yapısal krizleri tetikleme riski taşımaktadır,

• Kavramsal Belirsizlik ve Gri Alanlar:

“Esenlik” kavramının sınırları net çizilmediğinde; yaşlanma karşıtı (anti-aging) protokoller, damardan vitamin destekleri (IV terapi), detoks kampları gibi süreçler tıp etiği dışına taşarak suistimal edilmeye müsaittir.

3.2 Mevcut Sağlık Alanlarıyla Çakışma: Dermatoloji, Plastik Cerrahi, FTR ve İç Hastalıkları gibi uzmanlık alanlarının muayenehane veya tıp merkezlerinde sunduğu hizmetler ile ticari “Esenlik Merkezleri” arasında haksız rekabet ve yetki ihlali doğması kaçınılmazdır.

3.3. İçsel Çelişkiler: Metin ısrarla *”Tanı ve tedavi yapılamaz”* derken; acil odasında defibrilatör, resüsitasyon seti, adrenalin, atropin ve IV sıvılar bulundurmayı zorunlu kılmaktadır. Tanı ve tedavinin olmadığı, invaziv işlemin yasak olduğu bir merkezde bu düzeyde ileri kardiyak yaşam desteği ekipmanının zorunlu tutulması kavramsal bir tutarsızlıktır.

3.4. Ticarileşme ve Hekim Bağımsızlığı Krizi: Sermaye sahibi tüzel kişilerin açacağı bu merkezlerde, ciro ve üyelik paketi satışı baskısı altında kalacak hekimlerin mesleki bağımsızlıkları zedelenebilir; halk sağlığı ticari kaygılara feda edilebilir.

4. MADDE MADDE REVİZYON, DEĞİŞİKLİK VE EKLEME ÖNERİLERİ TABLOSU

Madde 4 / Tanımlar / (1)-c bendi

 “Esenlik hizmeti: “ … tanı ve tedavi amacı taşımayan ve bu Yönetmelikte belirtilen hizmetlerin bütününü.”

 “Esenlik hizmetleri; hastalık tanısı koyma ve primer tedavi yerine geçme amacı taşımaz. Ancak mevcut sağlık durumu uzman hekim tarafından değerlendirilmiş bireylerde; koruyucu, destekleyici, rehabilitasyon sürecini destekleyici, yaşam kalitesini artırıcı ve sağlıklı yaş alma odaklı programlar uygulanabilir.”

Mevcut ifade uygulamada denetçiler ve işletmeciler arasında keyfi yorumlara yol açabilir. Fizyoterapi ve diyetisyenlik gibi alanlarda “destek” ile “tedavi” sınırı netleşmelidir.

Madde 6 / Spor Kulüpleri / (3). Fıkra

“…yalnızca tesisin bünyesinde bulunan lisanslı sporcular ile spor kulübünün çalışan ve üyelerine hizmet sunulabilir.”

“…tesisin bünyesinde bulunan lisanslı sporcular, çalışanlar ve kulüp üyeleri öncelikli olmak üzere; spor turizmi ve yüksek irtifa kampı kapsamında dışarıdan gelen ulusal/uluslararası sporculara da kontrollü hizmet sunulabilir.”

Spor kulüplerinin dışa kapatılması, özellikle Kayseri Erciyes gibi yüksek irtifa kamp merkezlerinde uluslararası spor turizmi potansiyelini ve kulüplerin gelir yaratma imkanını tamamen yok etmektedir.

Madde 8 / Faaliyete Başlama Süresi

 “…en geç 6 ay içinde faaliyete başlaması zorunludur. … faaliyete başlamayan merkez veya ünitenin ruhsat belgesi iptal edilir.”

 “…en geç 6 ay içinde faaliyete başlaması zorunludur. Mücbir sebepler veya büyük ölçekli otel/rehabilitasyon yatırımlarında makul gerekçe ibrazı halinde müdürlükçe bir defaya mahsus olmak üzere 6 ay ek süre verilebilir.”

Büyük ölçekli turizm tesisleri ve entegre termal wellness yatırımlarında inşaat, mimari tadilat ve uluslararası cihaz tedarik süreçleri 6 ay içinde tamamlanamayabilir.

Madde 9 / Sunulacak Hizmet Kapsamı

Esenlik hizmetleri sunulabilir. GETAT uygulamalarına ilişkin genel çerçeve bulunur.

 “Hangi GETAT uygulamalarının merkezlerde hangilerinin ünitelerde yapılabileceği, hangilerinin münhasıran hekim gözetiminde veya sertifikalı sağlık personeliyle yürütüleceği Ek-10’da açık bir ‘Girişimsel / Non-Girişimsel İşlem Listesi’ olarak tablolaştırılır.”

 Yetki karmaşasını önlemek, ünitelerde yasaklanan invaziv işlemlerin (hacamat, ozon, mezoterapi vb.) sınırlarını net çizmek ve hasta güvenliğini korumak adına liste şarttır.

 Madde 15 / Personel İstihdamı / (5). Fıkra

 “Merkez ve ünitede uzman tabip istihdamında sadece 60 yaş üzeri uzman tabip istihdam edilebilir.”

 “Uzman tabip istihdamı; kamu ve özel sağlık hizmet sunumunu aksatmayacak şekilde Bakanlıkça belirlenecek usul ve esaslar (kısmi zamanlı çalışma, havuz sistemi vb.) çerçevesinde düzenlenir. 60 yaş üzeri tabipler kadro kısıtlamalarından muaf tutulur.”

60 yaş sınırı; fizik tedavi, spor hekimliği, geriatri ve fonksiyonel tıp gibi alanlardaki genç ve dinamik uzman hekim kadrosunu sistem dışına iterek esenlik merkezlerinin medikal kalitesini düşürür.

Madde 15 / Personel Eksikliği / (2). Fıkra

“…eksikliğin giderilmesi için merkez veya üniteye otuz iş günü süre verilir. … faaliyeti 6 aylığına askıya alınır.”

“…eksikliğin giderilmesi için merkez veya üniteye 45 iş günü süre verilir. Bu sürede hizmetin aksamaması için geçici görevlendirme yapılabilir. Süre sonunda asgari personel sağlanamazsa eksik olan ünite/hizmet alanı askıya alınır, merkezin ruhsatı tamamen askıya alınmaz.”

Anadolu şehirlerinde (örn. Kayseri) spesifik bir sağlık personeli (ergoterapist, podolog vb.) ayrıldığında 30 günde yenisini bulmak zordur. Bir personel için koca tesisin 6 ay kapatılması ağır cezadır.

 Madde 16 / Mesul Müdürlük Şartları / (6). Fıkra

 “…bu merkez veya ünite dışında başka bir sağlık kurum ve kuruluşunda çalışamaz.”

 “…adına çalışma belgesi düzenlenmesi kaydıyla mesleğini icra edebilir. Mesul müdür, Bakanlıkça onaylı entegre projelerde, merkezin bağlı olduğu kuruluş bünyesindeki tıp merkezi/klinik ile ortak mesul müdürlük yapabilir veya kısmi zamanlı çalışabilir.”

Katı tam zamanlılık ve diğer kurumlarda çalışmama şartı, özellikle ünite ölçeğindeki butik wellness alanlarında mesul müdür hekim maliyetini karşılanamaz hale getirerek sistemi tıkar.

Madde [Yeni Madde Ekleme] / Ürün Satışı Yasakları

Mevcut taslakta merkez/ünitelerde ürün satışı tamamen yasaklanmaktadır.

“Tanı ve tedavi vaadiyle, bilimsel dayanağı olmayan, yanıltıcı sağlık beyanı içeren ürün satışı yapılamaz. Ancak sunulan hizmetin tamamlayıcısı niteliğindeki egzersiz bantları, ortopedik destekler, kişiye özel tabanlıklar ve organik cilt bakım ürünleri gibi yardımcı materyaller şeffaf bilgilendirme ile satılabilir.”

Tam yasak hayatın olağan akışına aykırıdır. Fizyoterapi alan hastaya egzersiz bandı, podoloji alan hastaya ortopedik tabanlık sağlanamaması hizmet kalitesini düşürür.

Madde [Yeni Madde Ekleme] / Tanıtım ve Dijital Medya

Sağlık tanıtım mevzuatına genel atıf yapılmaktadır.

“Esenlik merkezlerinin küresel rekabeti göz önünde bulundurularak ‘Esenlik Tanıtım Rehberi’ hazırlanır. Rehberde yabancı dilde paket tanıtımları, konaklama entegreli wellness duyuruları serbest bırakılırken; yanıltıcı ‘mucize tedavi’ ifadeleri yasaklanır.”

Wellness sektörü dünyada dijital medya ile büyümektedir. Klasik katı sağlık mevzuatı reklam yasakları birebir uygulanırsa, dış pazardan (sağlık turizminden) pay alınamaz.

5. YÖNETMELİĞE EKLENMESİ ÖNERİLEN TAMAMLAYICI BAŞLIKLAR

Yönetmelik metninin boşluk barındırmaması adına aşağıdaki kurumsal başlıkların taslağa eklenmesi önerilmektedir:

Esenlik Hizmeti Etik İlkeleri:

 “Kesin çözüm”, “hastalıkları bitiren mucize kür” gibi tıp dışı pazarlama dilleri kullanan merkezlere doğrudan lisans iptali yaptırımı getirilmelidir.

Akreditasyon ve Seviyelendirme (A/B Sınıfı):

 Tüm esenlik merkezleri aynı kefeye konmamalı; üniversite iş birliği olan, uluslararası hasta sigorta ağlarına entegre tesisler “A Sınıfı Esenlik Merkezi” olarak akredite edilerek teşvik edilmelidir.

Uluslararası Hasta ve Komplikasyon Yönetimi:

Yabancı danışanların esenlik hizmeti alırken yaşayabileceği olası komplikasyonlar (örn: GETAT uygulaması sonrası enfeksiyon veya alerji) durumunda, bölgedeki tam teşekküllü hastanelerle

“Acil Protokol ve Sevk Sözleşmesi”  yapılması ruhsat şartı kılınmalıdır.

6. KAYSERİ VE ANADOLU ÖZELİNDE STRATEJİK PERSPEKTİF

Bu yönetmeliğin doğru bir revizyonla yürürlüğe girmesi, Kayseri gibi güçlü bir sağlık altyapısına, Erciyes kış/doğa turizmine, Kapadokya lojistiğine ve gelişmiş tıp fakültelerine sahip Anadolu şehirlerini “Medikal Wellness” merkezine dönüştürebilir.

Eylem Planı Önerisi,

ASTUDER ve Kent Konseyi öncülüğünde; revize edilmiş bu yönetmelik yürürlüğe girdiğinde Kayseri’de bir “Pilot Esenlik Bölgesi” modeli kurulmalı; otel-klinik-acenteler arasında şeffaf entegrasyon ağları örülerek yurt dışı diaspora üzerinden pazarlama faaliyetlerine başlanmalıdır.

7. SONUÇ

Özetle Bakanlığın vizyonu;

sağlıkla ilişkili olan ancak merdiven altı/danışmanlık adı altında ruhsatsız çalışan gri alanları tek çatı altında toplayıp kontrol etmektir. Bu vizyon sektörel disiplin için elzemdir.

Ancak, Sema Hoca ve hekim meclislerinin haklı eleştirilerinde belirtildiği üzere, eğer denetim mekanizması kağıt üstünde kalır ve “60 yaş sınırı”, “ürün satışı yasağı” gibi katı/gerçekçi olmayan kurallarla yatırım zorlaştırılırsa, sistem yeni yetki karmaşalarına ve tabelasını değiştiren ticari suistimal odaklarına alan açmaktan başka bir işe yaramayacaktır.

Bu rapor doğrultusunda yapılacak esnek, net ve hekim bağımsızlığını koruyan bir revizyon; hem Türk sağlık sisteminin güvenliğini koruyacak hem de Türkiye’yi küresel wellness pazarında lider ülkelerden biri haline getirecektir.

ASTUDER

Anadolu Sağlık Turizmi Derneği

Ergün Sezer