Mevzuat ve Resmî Gazete
Kararları
Özürlüler ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun
5378 sayılı Kanun, TBMM tarafından kabul edilmiş olup özürlülerin korunması, bakım, rehabilitasyon, eğitim ve istihdamına ilişkin çerçeveyi; birçok kanunda özürlülük alanına yönelik değişiklikleri de aynı metinde bir araya getirir. Aile ve Sosyal Hizmetler politikası ve uygulaması açısından özellikle bakım hizmetleri, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu koordinasyonu, Özürlüler İdaresi Başkanlığı görüş ve görevleri ile diğer bakanlıklarla müşterek yönetmelikler öne çıkar.
Birinci bölüm (m.1–4): Kanunun amacı; özürlülüğün önlenmesi, özürlülerin sağlık, eğitim, rehabilitasyon, istihdam, bakım ve sosyal güvenlik sorunlarının çözümü ve hizmetlerin koordinasyonudur (m.1). Kapsam özürlüleri, ailelerini, hizmet veren kurumları ve diğer ilgilileri içerir (m.2). Tanımlar arasında özürlü, özürlülük ölçütü, hafif ve ağır özürlü, bakıma muhtaç özürlü (resmî sağlık kurulu raporu ile ağır özürlü belgesi ve günlük yaşamda bakıma muhtaçlık), korumalı işyeri ve statüsü, rehabilitasyon ve sınıflandırma yer alır (m.3). Genel esaslarda ayrımcılık yasağı, karar ve hizmetlerde özürlü, aile ve gönüllü kuruluş katılımı, aile bütünlüğünün korunması ve mevzuatta Özürlüler İdaresi Başkanlığı görüşünün zorunlu alınması düzenlenir (m.4).
İkinci bölüm (m.5–16): Sınıflandırma ve tanılama uluslararası sınıflandırma ve özürlülük ölçütüne göre yapılır; ölçütün usulü Maliye, Sağlık, Çalışma ve Sosyal Güvenlik, Millî Eğitim bakanlıkları ile ÖİB’nin müşterek yönetmeliğiyle belirlenir (m.5). Bakımda öncelik bulunduğu ortamda yaşam, bakım ve rehabilitasyon, gerekirse geçici veya sürekli kurum bakımı veya evde bakım esastır (m.6). Bakım hizmeti, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğünden ruhsat alan gerçek/tüzel kişiler ve kamu kurumlarınca verilebilir (m.7). Sunumda biyolojik, fiziksel, psikolojik ve sosyal ihtiyaçlar dikkate alınır; standardizasyon ve geliştirme SHÇEK GM koordinasyonunda yürütülür (m.8). Bakım evde veya kurumda modellerle, mümkünse çevreden ayrılmadan sunulur (m.9). Rehabilitasyonda özür ve ailenin süreç boyunca aktif katılımı esastır; personel yetiştirme ve istihdamı desteklenir (m.10). Erken tanı ve koruyucu hizmetler gelişim izlemi, erken teşhis ve özürlülüğün önlenmesi yönündeki çalışmalar Sağlık Bakanlığınca planlanır ve yürütülür (m.11). İş ve meslek analizleri ÖİB koordinasyonunda Millî Eğitim ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik bakanlıklarınca yapılır; buna göre meslekî rehabilitasyon programları geliştirilir (m.12). Meslekî rehabilitasyonda yeteneklere göre meslek seçimi ve eğitim hakkının kısıtlanamayacağı; özel merkez ve korumalı işyeri tipleri; belediyelerin sosyal ve meslekî rehabilitasyonu ve gerektiğinde hizmet satın alınması öngörülür (m.13). İstihdamda ayrımcılık yasaklanır; fiziki düzenleme ve süreç önlemleri zorunlu tutulur; işgücü piyasasına kazandırılması güç olanların istihdamında öncelikle korumalı işyerleri kullanılır; usul Çalışma ve Sosyal Güvenlik, Maliye ve ÖİB müşterek yönetmeliğiyle düzenlenir (m.14). Eğitimde bütünleştirilmiş ortam ve eşit imkân; üniversitelerde Özürlüler Danışma ve Koordinasyon Merkezi (usulü Sağlık, Millî Eğitim, YÖK ve ÖİB müşterek yönetmeliği); Türk işaret dili sisteminin TDK koordinasyonunda oluşturulması; kabartma, sesli ve elektronik kitap ile alt yazılı içerik üretiminde Millî Eğitim ve Kültür ve Turizm iş birliği düzenlenir (m.15). Eğitsel değerlendirme il milli eğitim müdürlükleri rehberlik merkezlerindeki kurullarda yapılır; çıraklıkta sağlık kurulu raporu dikkate alınır (m.16).
Üçüncü bölüm (m.17–50) — diğer kanunlarda değişiklik: Metin; 625, 634, 657, 1319, 1512, 2022, 2828, 2918, 3065, 3289, 3359, 3797, 3960, 3984, 4721, 4857, 5216, 5237 ve 571 sayılı KHK ile 190 sayılı KHK cetvellerinde düzenlemeler; bazı maddelerin yürürlükten kalkması ve geçici maddeler (yönetmelik süresi, erişilebilirlik için yedi yıl, toplu taşıma tedbirleri, kadro geçişi vb.) içerir. Örnek başlıklar: özel eğitim ve rehabilitasyon merkezleri (625); kat mülkiyetinde özürlünün yaşam zorunluluğuna göre proje tadili (634); devlet memurluğunda özürlü istihdamı ve sağlık kurulu raporuyla yakınların atanması (657); emlak vergisinde özürlülere ilişkin düzenleme (1319); noterlikte işitme, konuşma veya görme özürlüsüne ilişkin işlem usulü (1512); muhtaç özürlülere aylık bağlama (2022 Ek Maddesi); 2828 kapsamında bakıma muhtaç özürlü tanımı, kurum birimleri, bakım ücreti tavanı ve Maliye–Sağlık–ÖİB müşterek yönetmeliği; trafikte özürlü parkı (2918); KDV istisnası kapsamına özürlü araç-gereç ve yazılımlar (3065); gençlik ve sporda özürlü bireyler (3289); Sağlık Hizmetleri Temel Kanununda rehabilite edici tıbbi yardımcı araç-gereç üretim izni (3359); özel eğitim giderlerinin bütçeden karşılanması (3797); kalıtsal hastalıklarla mücadelede Sağlık Bakanlığı görevi (3960); RTÜK yayın ilkeleri (3984); TMK velayet (4721); İş Kanunu idari para cezası yetkisi (4857); büyükşehirde özürlü hizmet birimleri (5216); TCK’da “özürlülük” ayrımcılık nedeni (5237); Özürlüler İdaresi Başkanlığı teşkilatı ve görevleri (571) ile kadro cetvelleri (m.49).
Yürürlük (m.51): Kanunun 35 inci maddesi ile 50 nci maddesinin (a) bendi 1.6.2006 tarihinde, diğer maddeler yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer. Yürütme (m.52): Bakanlar Kurulu.
Kanun, özürlülük alanını tek başına “sosyal hizmet” veya “sağlık” diye ikiye bölmez; tanı, bakım standardı, eğitim ve istihdam için birden fazla bakanlığın müşterek yönetmelik çıkarmasını şart koşar. Aile ve Sosyal Hizmetler tarafında pratikte bakım ruhsatı ve SHÇEK GM koordinasyonu, bakıma muhtaçlıkta sağlık kurulu raporu, 2828 ile kesişen hükümler ve ÖİB görüşünün diğer kurumların mevzuat taslağındaki yeri operasyonel olarak belirleyicidir.
Üçüncü bölümdeki geniş kanun değişiklikleri nedeniyle tek bir “sosyal hizmet maddesi” üzerinden ilerlemek yetmez; ilgili alan (memuriyet, vergi, konut, idari yaptırım vb.) açısından güncel konsolide metin ve ilgili bakanlık düzenlemeleri birlikte izlenmelidir.